Omurilik Yaralanmaları

Hastalık Hakkında

Omurilik yaralanması (OY), omuriliğin travmatik veya non-travmatik nedenlerle hasar görmesi sonucu yaralanma seviyesinin altında motor, duyusal ve otonomik fonksiyon kaybına yol açan yıkıcı bir durumdur. ASIA (American Spinal Injury Association) sınıflamasına göre A (komplet) — E (normal) arasında derecelendirilir. Rehabilitasyon yaşam kalitesi ve bağımsızlık düzeyinin en önemli belirleyicisidir.

Patofizyoloji

Primer hasar mekanik travma ile oluşur (kompresyon, kesme, distraksiyon). Sekonder hasar saatler-günler içinde gelişir: iskemi, hücresel ödem, glutamat eksitotoksisitesi, lipid peroksidasyonu, inflamatuar kaskad (TNF-α, IL-1β, IL-6 salınımı) ve apoptoz. Wallerian dejenerasyon uzun traktuslarda (kortikospinal, posterior kolonlar) gerçekleşir. Kronik dönemde glial skar oluşumu ve kavitasyon aksonal rejenerasyonu engeller.

Tanı Yöntemleri

• ASIA Impairment Scale (AIS): A (komplet — motor+duyu kaybı) — E (normal)
• Nörolojik seviye belirleme (motor ve duyu dermatom muayenesi)
• MRG (omurilik ödemi, hematom, kompresyon, siringomiyeli)
• SCIM III (Spinal Cord Independence Measure) — fonksiyonel bağımsızlık ölçeği
• Ürodinamik çalışma (nörojen mesane değerlendirmesi)
• Solunum fonksiyon testleri (servikal yaralanmalarda vital kapasite ölçümü)

Risk Faktörleri

• Genç erkekler (15-30 yaş — trafik kazaları ve riskli aktiviteler)
• İkinci pik: >65 yaş (düşmeler)
• Motosiklet ve otomobil kazaları (%38-40 ana neden)
• Yüksekten düşme (%22-30)
• Dalışta sığ suya atlama (servikal yaralanma)
• Spor yaralanmaları (rugby, amerikan futbolu, binicilik)
• Şiddet (ateşli silah yaralanması — ABD'de %13)

Belirtiler

• Yaralanma seviyesinin altında motor güç kaybı (parapleji: torakal/lomber; tetrapleji: servikal)
• Yaralanma seviyesinin altında duyu kaybı (ağrı, ısı, dokunma, propriosepsiyon)
• Nörojen mesane ve bağırsak disfonksiyonu (temiz aralıklı kateterizasyon gereksinimi)
• Spastisite (üst motor nöron lezyonlarında — haftalar-aylar sonra)
• Otonom disrefleksi (T6 ve üzeri lezyonlarda — hipertansif kriz, yaşamı tehdit edici)
• Nöropatik ağrı (hastaların %40-70'inde — santral ağrı sendromu)
• Cinsel işlev bozuklukları
• Basınç yarası riski (hastaların %30-50'sinde yaşam boyu)

Nedenleri

• Trafik kazaları (%38-40 — en sık neden dünya genelinde)
• Düşmeler (%22-30 — geriatrik popülasyonda en sık)
• Spor yaralanmaları (%7-15 — dalma, rugby, binicilik)
• Şiddet (%13-15 — ateşli silah, kesici alet)
• Non-travmatik: tümör, vasküler malformasyon, enfeksiyon, dejeneratif stenoz

Tedavi Yöntemleri

• Erken dönem (<72 saat) cerrahi dekompresyon ve stabilizasyon (STASCIS çalışması: erken cerrahi iyileşmeyi artırır)
• Solunum fizyoterapisi (servikal OY'de — assisted cough, glossofaringeal solunum)
• Korunan kas gruplarının güçlendirilmesi (fonksiyonel bağımsızlık hedefli)
• Transfer eğitimi (yatak → tekerlekli sandalye → araba — seviyeye göre bağımsızlık hedefi)
• Tekerlekli sandalye mobilite ve beceri eğitimi
• Ayakta durma programı (standing frame — kardiyovasküler, kemik yoğunluğu, spastisite)
• Fonksiyonel Elektrik Stimülasyonu (FES) bisiklet/yürüme
• Ekzoskelet destekli yürüme (ReWalk, Ekso — araştırma ve motivasyon)
• Mesane-bağırsak yönetimi ve cilt koruma eğitimi
• Otonom disrefleksi yönetimi eğitimi (hasta ve aile)

Önerilen Egzersizler

Prognoz

AIS A (komplet) yaralanmada motor iyileşme olasılığı düşük (%5-10). AIS B-D'de spontan ve rehabilitasyonla desteklenen iyileşme şansı çok daha yüksek. İlk 72 saatte motor fonksiyonun varlığı ve erken cerrahi prognozun en güçlü belirleyicileridir.

Akademik Kaynaklar

1. Fehlings MG, et al. Early versus delayed decompression for traumatic cervical SCI: results of the STASCIS. PLoS One. 2012;7(2):e32037.
2. Hagen EM, et al. A 50-year follow-up of the incidence of traumatic spinal cord injuries. Spinal Cord. 2010;48:313-318.
3. Nas K, et al. Rehabilitation of spinal cord injuries. World J Orthop. 2015;6(1):8-16.
4. Kirshblum SC, et al. International standards for neurological classification of SCI (revised 2011). J Spinal Cord Med. 2011;34(6):535-546.