Diz Osteoartriti (Gonartroz)

Hastalık Hakkında

Diz osteoartriti (OA), artiküler kıkırdağın progresif kaybı, subkondral kemik remodellingi, osteofit oluşumu ve sinoviyal inflamasyonla karakterize kronik dejeneratif eklem hastalığıdır. Dünya genelinde engelliliğin önde gelen nedenlerinden biridir. OARSI ve EULAR kılavuzları egzersiz tedavisini birinci basamak yaklaşım olarak önermektedir.

Patofizyoloji

OA'da mekanik ve biyolojik faktörler kıkırdak homeostazisini bozar. Kondrositlerin ekstraselüler matriks sentezi ile yıkımı arasındaki denge bozulur. MMP-13 gibi matriksmetalloproteazlar kollajen tip II'yi parçalar. Subkondral kemikte skleroze ve kist oluşumu meydana gelir. Sinoviyal membrandaki inflamasyon (düşük dereceli) ağrı ve sinovyal sıvı artışına yol açar. IL-1β, TNF-α ve PGE2 seviyesi artar.

Tanı Yöntemleri

• Klinik muayene: Kellgren-Lawrence radyolojik derecelendirme (Grade 0-IV)
• Ayakta çekilen AP ve lateral diz grafisi (eklem aralığı daralması, osteofitler, subkondral skleroz)
• WOMAC (Western Ontario and McMaster) indeksi — fonksiyon değerlendirme
• VAS ağrı skalası
• MRG (erken dönem kıkırdak, menisküs ve kemik iliği değerlendirmesi)
• Laboratuvar: RF, CRP, ESR (inflamatuar artrit ekartasyonu)

Risk Faktörleri

• Yaş >50 (prevalans yaşla doğrusal artar)
• Obezite (her 5 birim BKİ artışı OA riskini %35 artırır — Zheng & Chen, 2015)
• Kadın cinsiyet (menopoz sonrası risk artışı — östrojen kaybı)
• Geçirilmiş diz travmaları (menisküs, bağ yaralanması)
• Genetik yatkınlık (GDF5, COL2A1 gen polimorfizmleri)
• Mesleki olarak diz çökme, ağır kaldırma gerektiren işler
• Kas güçsüzlüğü (özellikle quadriceps)

Belirtiler

• Diz ağrısı (aktiviteyle artan, dinlenmekle azalan — mekanik patern)
• Sabah tutukluğu (<30 dakika — inflamatuar artritteki >60 dk'dan kısa)
• Eklem şişliği (efüzyon) ve ısı artışı
• Merdiven inip çıkmada ve çömelme-kalkma hareketlerinde zorluk
• Krepitasyon (eklem hareketi sırasında ses ve titreşim hissi)
• İleri evrelerde varus/valgus deformitesi ve instabilite

Nedenleri

• Yaşa bağlı kıkırdak dejenerasyonu (kondrosit yaşlanması)
• Mekanik aşırı yüklenme (obezite, ağır iş)
• Geçirilmiş eklem içi travma (post-travmatik OA)
• Biyomekanik dizilim bozuklukları (varus/valgus)
• Genetik kollajen ve proteoglikan yapı bozuklukları
• Metabolik faktörler (diyabet, metabolik sendrom)

Tedavi Yöntemleri

• Terapötik egzersiz (EULAR 2019 — en güçlü öneri düzeyi 1a kanıt)
• Quadriceps ve hamstring güçlendirme (izometrik → izotonik → fonksiyonel)
• Hidroterapi/akuatik egzersiz (ağır OA'da karada egzersize alternatif)
• Kilo kontrolü (%5 kilo kaybı ile ağrıda %18 azalma — Messier et al., 2013)
• Manuel terapi: patellofemoral ve tibiofemoral mobilizasyon
• Ortez kullanımı (valgus brace — medial kompartman OA'da yük aktarımı)
• TENS ve elektroterapi modaliteleri
• Eklem koruma eğitimi ve ergonomik adaptasyonlar
• İntraartiküler enjeksiyonlar (kortikosteroid, hyaluronik asit)
• İleri evre: total diz protezi (Kellgren-Lawrence Grade III-IV, konservatifte yanıtsız)

Önerilen Egzersizler

Prognoz

Egzersiz ve kilo yönetimi ile semptomlar önemli ölçüde kontrol altına alınabilir. İleri evrede protez cerrahisi ile mükemmel fonksiyonel sonuçlar elde edilir (15 yıllık sağkalım >%95).

Akademik Kaynaklar

1. Bannuru RR, et al. OARSI guidelines for the non-surgical management of knee OA. Osteoarthritis Cartilage. 2019;27(11):1578-1589.
2. Fernandes L, et al. EULAR recommendations for the non-pharmacological core management of hip and knee OA. Ann Rheum Dis. 2013;72(7):1125-1135.
3. Messier SP, et al. Effects of intensive diet and exercise on knee joint loads. JAMA. 2013;310(12):1263-1273.
4. Kolasinski SL, et al. 2019 ACR/Arthritis Foundation guideline for the management of OA. Arthritis Care Res. 2020;72(2):149-162.