Çocuğum "R" Diyemiyor: Ne Zaman Beklemeli, Ne Zaman Destek Almalı?

"Araba" yerine "ayaba", "kırmızı" yerine "kılmızı" diyen bir çocuk, çoğu ailenin tanıdığı bir durumdur. R sesi, dil ucunun hızlı ve hassas bir hareketle damağa dokunmasını gerektirir. Bu yüzden çocukların en geç oturttuğu seslerden biridir.

Hangi yaşta doğru söylemeli?

27 dilde ünsüzlerin edinimini inceleyen kapsamlı bir derleme, çocukların ünsüzlerin çoğunu 5 yaşına kadar doğru söylediğini gösteriyor. Aynı derlemeye göre r gibi dil ucuyla yapılan titrek ve çarpmalı sesler, en geç kazanılan sesler arasında. Türkçe konuşan çocuklarla yapılan çalışmalar da r ve l gibi akıcı seslerin gelişim sürecinde başka seslerle değiştirilmesinin olağan süreçlerden biri olduğunu gösteriyor.

Pratikte şöyle düşünebilirsiniz:

• 3–4 yaşında r yerine y ya da l demek çoğu zaman gelişimin olağan bir parçasıdır.
• 5 yaşını geçtiği hâlde r sesi oturmadıysa bir dil ve konuşma terapistine danışmak iyi olur. Okul öncesinde yapılan bir değerlendirme, gerekirse terapinin okul başlamadan planlanmasını sağlar.
• Yaşı ne olursa olsun konuşması çevresindekiler tarafından zor anlaşılıyorsa, birçok seste birden zorlanıyorsa ya da söyleyişi yüzünden konuşmaktan kaçınıyorsa beklemeden değerlendirme yaptırın.

İşitme ve dil bağı

Sık orta kulak iltihabı geçiren ya da işitmesinden şüphelenilen çocuklarda önce işitme kontrol edilmelidir; çünkü sesleri doğru çıkarmak, onları doğru duymaya bağlıdır.

Aileler çoğu zaman dil bağından da şüphelenir. Dil bağı bazı çocuklarda dil ucunun hareketini kısıtlayabilir, ancak r sesinde zorlanan her çocukta sebep bu değildir. Kesme işlemi düşünülmeden önce çocuğun bir dil ve konuşma terapistince değerlendirilmesi, sorunun gerçekten bundan kaynaklanıp kaynaklanmadığını anlamaya yardımcı olur.

Terapide neler yapılır?

Dil ve konuşma terapisti önce çocuğun hangi seslerde ve kelimenin hangi bölümünde zorlandığını, hatanın türünü belirler: R'yi başka bir sesle mi değiştiriyor, atlıyor mu, yoksa boğazdan ya da dilin yanından çıkararak mı söylüyor? Ardından sesi önce tek başına, sonra hecede, kelimede, cümlede ve en sonunda günlük konuşmada doğru kullanmayı hedefleyen kademeli bir program uygular. Çalışmalar çocuğun yaşına uygun oyunlarla yürütülür; aileye de evde yapılacak kısa alıştırmalar verilir.

Evde nasıl destek olunur?

• Kelimeyi doğru söylemesi için çocuğu tekrar ettirmeye zorlamayın. Doğru söyleyişi doğal şekilde siz tekrarlayın: Çocuk "ayaba geldi" dediğinde "evet, araba geldi" diye karşılık verin.
• Konuşmasıyla alay edilmesine izin vermeyin; kardeşlerin ve yakınların da dikkatli olmasını isteyin.
• Terapistin verdiği alıştırmaları kısa ama düzenli yapın; seyrek ve uzun çalışmalardan genellikle daha verimlidir.

R sesinin geç oturması çoğu zaman sabırla beklenecek bir durumdur. 5 yaşından sonra da sürüyorsa ya da çocuğun kendini ifade etmesini zorlaştırıyorsa, bir dil ve konuşma terapistiyle görüşmek hem çocuğu hem aileyi rahatlatır.